لباس آتشنشانی و لباسهای مقاوم در برابر حریق و حرارت Firefighting & Flame-Resistant Protective Clothing
مقدمه
لباسهای محافظ در برابر حریق، شعله و حرارت یکی از مهمترین تجهیزات حفاظت فردی برای آتشنشانان، کارکنان صنایع، نیروهای امدادی و افرادی است که در معرض خطرات حرارتی قرار دارند.
این لباسها برای کاهش آسیبهای ناشی از مواردی مانند:
- شعله مستقیم
- حرارت تابشی
- حرارت جابجایی
- Flash Fire
- جرقه و ذرات داغ
- فلز مذاب
- انفجار
- Arc Flash
- عملیات جوشکاری و برشکاری
- تماس با سطوح داغ
طراحی میشوند.
با این حال، تمام لباسهای ضد حریق کاربرد یکسانی ندارند و انتخاب لباس باید بر اساس نوع خطر، شدت حرارت، مدت مواجهه و نوع فعالیت انجام شود.
. تفاوت لباس ضد حریق و لباس آتشنشانی
یکی از مهمترین نکات در انتخاب PPE این است که:
Fire-Resistant Workwear
با:
Firefighter Protective Clothing
یکسان نیست.
لباسهای Fire-Resistant یا FR معمولاً برای کارکنانی استفاده میشوند که در محیط کاری خود احتمال مواجهه با شعله کوتاهمدت یا Flash Fire دارند.
در مقابل، لباس آتشنشانی تخصصی برای عملیات مستقیم اطفای حریق طراحی شده و سطح بسیار بالاتری از حفاظت حرارتی را فراهم میکند.
بنابراین:
لباس FR = محافظت در برابر خطرات مشخص حرارتی و شعله
لباس آتشنشانی = حفاظت تخصصی برای عملیات اطفای حریق
- Fire-Resistant Clothing چیست؟
لباسهای مقاوم در برابر شعله یا:
Flame-Resistant Clothing
بهگونهای طراحی میشوند که در صورت تماس با شعله:
- بهراحتی مشتعل نشوند.
- شعله را گسترش ندهند.
- در برابر حرارت عملکرد مناسبی داشته باشند.
- در برخی شرایط پس از حذف منبع شعله، خودبهخود خاموش شوند.
هدف این لباسها کاهش شدت سوختگی و افزایش فرصت فرار فرد از محیط خطر است.
این لباسها به معنی «ضد آتش مطلق» نیستند.
- لباس Fireproof
اصطلاح:
Fireproof Clothing
در بازار بهصورت عمومی استفاده میشود، اما از نظر فنی بهتر است عملکرد واقعی لباس بر اساس استاندارد و مشخصات سازنده بررسی شود.
عبارت «ضد حریق» به این معنی نیست که فرد میتواند برای مدت نامحدود درون آتش باقی بماند.
حتی بهترین لباسهای آتشنشانی نیز محدودیت حرارتی و زمانی دارند.
- انواع اصلی لباسهای مقاوم در برابر حریق
بهصورت کلی میتوان لباسهای حفاظتی حرارتی را به گروههای زیر تقسیم کرد:
- Fire-Resistant Workwear
- Flash Fire Protective Clothing
- Structural Firefighting Clothing
- Industrial Firefighting Clothing
- Proximity Firefighting Clothing
- Wildland Firefighting Clothing
- Heat Protective Clothing
- Molten Metal Protective Clothing
- Welding Protective Clothing
- Arc-Rated Clothing
- Chemical Protective Clothing با ویژگیهای مقاوم در برابر شعله
هرکدام برای Hazard مشخصی طراحی شدهاند.
- Fire-Resistant Workwear
این نوع لباس بیشتر برای کارکنانی استفاده میشود که در محیط کاری خود با احتمال:
- Flash Fire
- شعله کوتاهمدت
- جرقه
- حرارت
مواجه هستند.
کاربردها:
- صنایع نفت و گاز
- پتروشیمی
- نیروگاه
- صنایع تولیدی
- تعمیرات صنعتی
- برق
- کارگاهها
این لباس معمولاً شامل:
- لباس کار
- پیراهن
- شلوار
- اورال
- Coverall
است.
- Flash Fire Protective Clothing
Flash Fire زمانی رخ میدهد که یک ماده قابل اشتعال یا بخار قابل اشتعال بهسرعت مشتعل شود.
لباس مناسب Flash Fire باید برای کاهش آسیب ناشی از این مواجهه طراحی شده باشد.
این لباسها معمولاً برای کارکنانی استفاده میشوند که باید در محیطهای پرخطر فعالیت کنند.
هدف اصلی:
کاهش شدت سوختگی و افزایش زمان فرار
است.
این لباس برای ایستادن درون آتش طراحی نشده است.
- Structural Firefighting Clothing
این نوع لباس برای عملیات آتشنشانی در ساختمانها و سازهها استفاده میشود.
کاربرد:
- ساختمانهای مسکونی
- ساختمانهای تجاری
- کارخانهها
- انبارها
- کارگاهها
- فضاهای داخلی
این مجموعه معمولاً شامل:
- Firefighting Coat
- Firefighting Trousers
- Helmet
- Hood
- Gloves
- Boots
است.
- Industrial Firefighting Clothing
آتشنشانی صنعتی با آتشنشانی شهری تفاوتهایی دارد.
در محیطهای صنعتی ممکن است خطرات زیر وجود داشته باشد:
- Hydrocarbon Fire
- Gas Fire
- Chemical Fire
- High Heat Flux
- Explosion
- Jet Fire
بنابراین لباس باید بر اساس سناریوی حریق و نوع عملیات انتخاب شود.
- Proximity Firefighting Clothing
این لباسها برای عملیاتهایی طراحی شدهاند که آتشنشان در نزدیکی یک منبع حرارتی بسیار شدید قرار میگیرد.
ویژگی مهم این لباسها:
Reflective Outer Layer
است که میتواند بخشی از حرارت تابشی را منعکس کند.
این نوع لباس در عملیاتهای خاص صنعتی و آتشنشانی کاربرد دارد.
- Wildland Firefighting Clothing
برای آتشسوزیهای:
- جنگل
- مراتع
- پوشش گیاهی
لباسهای تخصصی Wildland Firefighting استفاده میشوند.
این لباسها باید علاوه بر مقاومت در برابر حرارت، امکان:
- حرکت سریع
- تنفسپذیری
- فعالیت طولانی
را فراهم کنند.
- Heat Protective Clothing
برخی لباسها بهطور ویژه برای محیطهای دارای حرارت شدید طراحی میشوند.
مانند:
- کوره
- ریختهگری
- صنایع فلزی
- شیشهسازی
- صنایع حرارتی
این لباسها ممکن است شامل:
- Heat-Resistant Suit
- Heat-Resistant Apron
- Heat-Resistant Gloves
باشند.
- لباسهای مقاوم در برابر فلز مذاب
در صنایع:
- فولاد
- ریختهگری
- آلومینیوم
- متالورژی
خطر پاشش فلز مذاب وجود دارد.
در این شرایط لباس باید برای:
Molten Metal Splash
طراحی شده باشد.
لباس معمولی FR الزاماً برای این خطر مناسب نیست.
- لباس جوشکاری
لباسهای مخصوص جوشکاری برای محافظت در برابر:
- جرقه
- پاشش فلز مذاب
- حرارت
- شعله
استفاده میشوند.
این لباسها شامل:
- Welding Jacket
- Welding Trousers
- Welding Apron
- Welding Sleeves
هستند.
- لباس مقاوم در برابر Arc Flash
در صنایع برق، یکی از مهمترین خطرات:
Arc Flash
است.
لباسهای Arc-Rated برای کاهش آسیب ناشی از این پدیده طراحی شدهاند.
ویژگی مهم:
Arc Rating
است.
مقدار Arc Rating باید با سطح خطر محاسبهشده برای فعالیت مطابقت داشته باشد.
- تفاوت Arc Flash و Flash Fire
این دو مورد نباید با هم اشتباه شوند.
Flash Fire
ناشی از اشتعال سریع ماده قابل اشتعال
Arc Flash
ناشی از آزاد شدن شدید انرژی در خطای الکتریکی
هرکدام لباس و استاندارد مناسب خود را دارند.
- ساختار چندلایه لباس آتشنشانی
لباسهای تخصصی آتشنشانی معمولاً چندلایه هستند.
ساختار رایج:
Outer Shell
لایه بیرونی مقاوم در برابر شعله
Moisture Barrier
لایه مقاوم در برابر آب و رطوبت
Thermal Barrier
لایه عایق حرارتی
این ساختار باعث افزایش حفاظت حرارتی میشود.
- Outer Shell
Outer Shell خارجیترین لایه است.
وظایف:
- مقاومت در برابر شعله
- مقاومت حرارتی
- مقاومت مکانیکی
- مقاومت در برابر سایش
جنس این لایه معمولاً از الیاف تخصصی مقاوم در برابر حرارت ساخته میشود.
- Thermal Barrier
این لایه برای کاهش انتقال حرارت به بدن طراحی شده است.
هرچه Thermal Protection بیشتر باشد، معمولاً وزن و ضخامت لباس نیز افزایش پیدا میکند.
بنابراین طراحی لباس باید بین:
Protection
و:
Mobility
تعادل برقرار کند.
- Moisture Barrier
این لایه از نفوذ:
- آب
- رطوبت
- برخی مایعات
جلوگیری میکند.
در عملیات آتشنشانی این لایه اهمیت زیادی دارد.
- لباس آتشنشانی چندلایه
یک سیستم کامل ممکن است شامل:
Base Layer
↓
Thermal Layer
↓
Moisture Barrier
↓
Outer Shell
باشد.
انتخاب لایه زیرین نیز اهمیت دارد و نباید از لباسهایی استفاده شود که در حرارت بالا:
- ذوب شوند.
- قطرات داغ ایجاد کنند.
- Firefighting Coat
کت آتشنشانی باید بخشهای مهم بدن را پوشش دهد.
از جمله:
- Torso
- Shoulders
- Arms
طراحی آن باید امکان حرکت مناسب را فراهم کند.
- Firefighting Trousers
شلوار آتشنشانی برای محافظت از:
- پاها
- ران
- زانو
- لگن
استفاده میشود.
معمولاً دارای تقویتکننده در قسمت زانو هستند.
- Fire Hood
Fire Hood برای محافظت از:
- گردن
- گوش
- سر
در برابر حرارت استفاده میشود.
این تجهیز معمولاً در کنار Helmet استفاده میشود.
- Firefighting Helmet
کلاه آتشنشانی از سر در برابر:
- ضربه
- حرارت
- شعله
- سقوط اجسام
محافظت میکند.
برخی مدلها دارای:
- Face Shield
- Visor
- Neck Protector
هستند.
- Firefighting Gloves
دستکش آتشنشانی باید در برابر:
- حرارت
- شعله
- سایش
- پارگی
- خطرات مکانیکی
مقاوم باشد.
همچنین باید امکان کار با:
- شیلنگ
- نازل
- ابزار
را فراهم کند.
- Firefighting Boots
چکمه آتشنشانی باید در برابر:
- حرارت
- شعله
- آب
- لغزش
- سوراخشدن
- ضربه
مقاومت داشته باشد.
بسته به کاربرد ممکن است مقاومت شیمیایی نیز مورد نیاز باشد.
- استاندارد EN 469
استاندارد:
EN 469
یکی از استانداردهای مهم لباس حفاظتی آتشنشانان است.
این استاندارد عملکرد لباس را در برابر خطرات مرتبط با عملیات آتشنشانی بررسی میکند.
از جمله:
- Heat
- Flame
- Water
- Mechanical Performance
- استاندارد NFPA 1970
در سیستم استانداردهای آمریکایی، NFPA 1970 الزامات مجموعهای از لباسها و تجهیزات حفاظت فردی آتشنشانان را پوشش میدهد.
در پروژهها باید نسخه استاندارد مورد قبول کارفرما و مرجع قانونی مربوطه مشخص شود.
- استاندارد NFPA 2112
برای لباسهای محافظ در برابر:
Flash Fire
استاندارد:
NFPA 2112
یکی از مراجع مهم است.
این استاندارد بهخصوص در صنایع دارای مواد قابل اشتعال کاربرد زیادی دارد.
- استاندارد EN ISO 11612
این استاندارد برای لباسهای محافظ در برابر:
- Heat
- Flame
مورد استفاده قرار میگیرد.
کاربرد آن بیشتر در لباسهای محافظ صنعتی و حرارتی است.
- استاندارد EN ISO 11611
برای لباسهای محافظ مورد استفاده در:
- Welding
- Allied Processes
استفاده میشود.
این لباس با لباس Structural Firefighting تفاوت دارد.
- استانداردهای مرتبط با Arc Flash
در کارهای الکتریکی باید به استانداردها و الزامات مربوط به:
- Arc Flash
- Arc Rating
- Electrical Safety
توجه شود.
انتخاب لباس باید بر اساس Risk Assessment و انرژی حادثه احتمالی انجام شود.
- لباس آتشنشانی و SCBA
در عملیات اطفای حریق در محیطهای:
- بسته
- دودآلود
- دارای گاز سمی
- دارای کمبود اکسیژن
لباس آتشنشانی بهتنهایی کافی نیست.
معمولاً استفاده از:
SCBA
برای حفاظت تنفسی ضروری است.
- لباس آتشنشانی و ماسک تنفسی
باید بین:
SCBA
و:
Respirator
تفاوت قائل شد.
ماسکهای تصفیهکننده هوا برای همه شرایط آتشنشانی مناسب نیستند.
در محیط دارای کمبود اکسیژن یا شرایط IDLH، تجهیزات تنفسی مناسب باید مطابق استاندارد و رویه عملیاتی انتخاب شوند.
- Heat Stress
یکی از مشکلات اصلی لباسهای سنگین آتشنشانی:
Heat Stress
است.
عوامل مؤثر:
- وزن لباس
- دمای محیط
- رطوبت
- فعالیت فیزیکی
- مدت عملیات
بنابراین مدیریت زمان کار و استراحت اهمیت زیادی دارد.
- Mobility
لباس نباید حرکت فرد را بیش از حد محدود کند.
آتشنشان باید بتواند:
- راه برود.
- بدود.
- زانو بزند.
- از پله بالا برود.
- شیلنگ حمل کند.
- ابزار استفاده کند.
- انتخاب سایز
لباس باید اندازه مناسب داشته باشد.
لباس بیش از حد بزرگ:
- حرکت را دشوار میکند.
لباس بیش از حد کوچک:
- آزادی حرکت را کاهش میدهد.
- ممکن است حفاظت کامل ایجاد نکند.
- لباسهای FR و الیاف مصنوعی
برخی لباسهای معمولی ممکن است در معرض حرارت:
- ذوب شوند.
- قطره ایجاد کنند.
- به پوست بچسبند.
بنابراین در محیطهای پرخطر باید از لباسهای دارای مشخصات و Certification مناسب استفاده شود.
- بازرسی لباس
قبل از استفاده باید موارد زیر بررسی شوند:
- پارگی
- سوراخ
- سوختگی
- آسیب درز
- خرابی زیپ
- خرابی بستها
- آلودگی شیمیایی
- آسیب حرارتی
لباس آسیبدیده باید از سرویس خارج و ارزیابی شود.
- آلودگی با مواد قابل اشتعال
لباس آلوده به:
- روغن
- سوخت
- مواد شیمیایی
میتواند خطرناک باشد.
این لباس باید طبق دستورالعمل سازمان و سازنده:
- پاکسازی
- بررسی
- یا تعویض
شود.
- شستوشوی لباس
شستوشوی نادرست میتواند ویژگیهای محافظتی لباس را کاهش دهد.
بنابراین باید:
- دستورالعمل سازنده
- روش شستوشو
- دمای مناسب
- مواد شوینده مجاز
رعایت شود.
- تعمیر لباس
تعمیر لباسهای تخصصی باید با مواد سازگار انجام شود.
استفاده از پارچه یا نخ معمولی میتواند عملکرد حفاظتی لباس را کاهش دهد.
تعمیرات تخصصی بهتر است توسط سازنده یا مرکز مجاز انجام شود.
- نگهداری
لباس باید در شرایط:
- خشک
- تمیز
- خنک
- دور از نور مستقیم
- دور از مواد شیمیایی
نگهداری شود.
- لباسهای یکبارمصرف و چندبارمصرف
برخی لباسهای محافظ:
Disposable
و برخی:
Reusable
هستند.
لباسهای یکبارمصرف معمولاً برای کاربردهای خاص طراحی شدهاند و نباید با لباس آتشنشانی تخصصی اشتباه شوند.
- لباسهای ضد حریق شیمیایی
برخی لباسهای Chemical Protective Clothing ممکن است ویژگی مقاومت در برابر شعله نیز داشته باشند.
اما:
Chemical Protection
و:
Fire Protection
دو ویژگی متفاوت هستند.
بنابراین باید مشخص شود لباس در برابر چه مادهای و چه نوع حریقی تست شده است.
- لباس ضد حریق برای کارگران
کارگرانی که در محیط دارای خطر حریق فعالیت میکنند، بسته به نوع Hazard ممکن است نیازمند:
- FR Coverall
- FR Shirt
- FR Trousers
- FR Jacket
باشند.
انتخاب باید بر اساس Risk Assessment انجام شود.
- لباس آتشنشانی برای عملیات اضطراری
در عملیات اضطراری، مجموعه PPE باید متناسب با نوع حادثه انتخاب شود.
برای حریق عمومی ممکن است:
Firefighting Ensemble + SCBA
مورد نیاز باشد.
برای حریق الکتریکی:
Arc-Rated PPE
برای حریق مواد شیمیایی:
Chemical Protective PPE
و برای Flash Fire:
Flash Fire Protective Clothing
مورد نیاز است.
- اصل مهم در انتخاب لباس
فرآیند صحیح انتخاب:
Hazard Identification
↓
Risk Assessment
↓
Fire Scenario
↓
PPE Selection
↓
Standard Verification
↓
Training
↓
Inspection
است.
- جدول انتخاب سریع لباس
نوع فعالیت / خطر | نوع لباس پیشنهادی |
کار عمومی صنعتی با خطر شعله | FR Workwear |
خطر Flash Fire | Flash Fire Protective Clothing |
عملیات آتشنشانی ساختمان | Structural Firefighting Clothing |
آتشنشانی صنعتی | Industrial Firefighting Clothing |
حرارت شدید و تابشی | Heat / Proximity Protective Clothing |
جوشکاری | Welding Protective Clothing |
Arc Flash | Arc-Rated Clothing |
فلز مذاب | Molten Metal Protective Clothing |
آتشسوزی جنگل | Wildland Firefighting Clothing |
مواد شیمیایی | Chemical Protective Clothing متناسب با ماده |
عملیات آتشنشانی در دود و محیط IDLH | Firefighting Clothing + SCBA |
- اشتباهات رایج
اشتباهات رایج در انتخاب لباس شامل:
- تصور اینکه هر لباس ضخیم، لباس آتشنشانی است.
- استفاده از لباس FR برای ورود مستقیم به حریق.
- اشتباه گرفتن لباس Flash Fire با لباس Structural Firefighting.
- استفاده از لباس معمولی در محیط دارای خطر Flash Fire.
- عدم توجه به استاندارد لباس.
- استفاده از لباس آسیبدیده.
- شستوشوی نادرست.
- نگهداری نامناسب.
- استفاده از لباس آلوده به مواد قابل اشتعال.
- عدم توجه به Heat Stress.
- انتخاب سایز نامناسب.
- عدم هماهنگی لباس با Helmet، Gloves، Boots و SCBA.
- جمعبندی
لباسهای مقاوم در برابر حریق و حرارت بخش مهمی از سیستم حفاظت فردی هستند، اما انتخاب آنها باید کاملاً متناسب با نوع خطر باشد.
مهمترین گروهها عبارتاند از:
- FR Workwear
- Flash Fire Protective Clothing
- Structural Firefighting Clothing
- Industrial Firefighting Clothing
- Proximity Firefighting Clothing
- Wildland Firefighting Clothing
- Heat Protective Clothing
- Welding Protective Clothing
- Arc-Rated Clothing
- Chemical Protective Clothing
استانداردهای مهم بسته به نوع کاربرد میتوانند شامل:
- EN 469
- NFPA 1970
- NFPA 2112
- EN ISO 11612
- EN ISO 11611
باشند.
نکته اصلی این است که هیچ لباس واحدی برای تمام انواع حریق و حرارت مناسب نیست. لباس مناسب باید بر اساس نوع خطر، شدت حرارت، مدت مواجهه، محیط کار، نوع عملیات و استاندارد مربوطه انتخاب شود.
در یک سیستم کامل حفاظت فردی، لباس نیز باید در کنار سایر تجهیزات مانند:
Helmet + Hood + Gloves + Boots + Eye/Face Protection + SCBA
بهصورت یک مجموعه هماهنگ انتخاب و استفاده شود.
بنابراین، «لباس ضد حریق» یک عنوان عمومی است و در انتخاب حرفهای باید دقیقاً مشخص شود که منظور:
لباس FR، لباس Flash Fire، لباس Structural Firefighting، لباس Proximity، لباس Arc-Rated یا لباس تخصصی دیگری
است.