قایق نجات دریایی (Marine Lifeboat)
معرفی
Lifeboat یا قایق نجات دریایی شناوری است که برای تخلیه ایمن خدمه و مسافران در شرایط اضطراری طراحی شده است. این قایق باید بتواند افراد را پس از ترک کشتی برای مدت مشخصی زنده نگه دارد تا عملیات جستجو و نجات (SAR) انجام شود.
برخلاف تصور عموم، قایق نجات فقط یک وسیله شناور نیست؛ بلکه یک سیستم کامل بقا (Survival Craft) است که شامل تجهیزات ناوبری، آب و غذا، تجهیزات کمکهای اولیه، وسایل علامتدهی، تجهیزات ارتباطی و سامانه رانش است.
اهداف
- تخلیه ایمن افراد
- حفظ جان خدمه و مسافران
- افزایش زمان بقا
- دور شدن از کشتی در حال حریق یا غرق شدن
- فراهم کردن امکان امدادرسانی
اجزای اصلی Lifeboat
یک قایق نجات استاندارد معمولاً شامل موارد زیر است:
- بدنه (Hull)
- موتور دیزل یا سامانه رانش
- پروانه
- مخزن سوخت
- سکان (Rudder)
- سیستم فرمان
- سایبان یا کابین
- دریچههای ورود
- صندلیها
- کمربند ایمنی
- مخزن آب آشامیدنی
- جیره غذایی اضطراری
- تجهیزات کمکهای اولیه
- چراغ داخلی و خارجی
- تجهیزات علامتدهی
- تجهیزات ناوبری
- پمپ تخلیه آب
- سیستم تهویه
- تجهیزات آتشنشانی
ویژگیهای طراحی
یک Lifeboat باید بتواند:
- روی آب پایدار بماند.
- در شرایط نامساعد جوی حرکت کند.
- در برابر ضربه و خوردگی مقاوم باشد.
- پس از واژگونی (در صورت طراحی مربوطه)، قابلیت بازگشت به وضعیت صحیح داشته باشد.
- از سرنشینان در برابر باد، باران و پاشش آب محافظت کند.
انواع قایق نجات
۱. Open Lifeboat
قدیمیترین نوع.
ویژگیها:
- بدون سقف
- حفاظت کم در برابر شرایط جوی
- امروزه در کشتیهای جدید کمتر استفاده میشود.
۲. Partially Enclosed Lifeboat
دارای سقف در بخشی از قایق است و نسبت به نوع باز حفاظت بیشتری ایجاد میکند.
۳. Totally Enclosed Lifeboat
امروزه رایجترین نوع در کشتیهای تجاری.
ویژگیها
- کابین کاملاً بسته
- محافظت در برابر باران
- محافظت در برابر دود
- محافظت در برابر امواج
- کاهش اتلاف حرارت
- مقاومت بهتر در برابر شرایط سخت دریا
۴. Free Fall Lifeboat
یکی از جذابترین انواع قایق نجات.
عملکرد
قایق روی رمپ قرار دارد.
↓
در شرایط اضطراری
↓
آزاد میشود.
↓
از ارتفاع به داخل دریا سقوط کنترلشده میکند.
↓
پس از ورود به آب، موتور روشن شده و از کشتی دور میشود.
مزایا
- تخلیه بسیار سریع
- مناسب سکوهای نفتی
- مناسب FPSO
- مناسب کشتیهای بزرگ
محدودیت
سرنشینان باید آموزش ویژه استفاده از آن را دیده باشند، زیرا ورود به آب با شتاب قابل توجهی انجام میشود.
ظرفیت قایق
ظرفیت بسته به نوع شناور متفاوت است و میتواند از چند نفر تا بیش از ۱۵۰ نفر متغیر باشد. ظرفیت مجاز روی پلاک مشخصات قایق درج میشود و نباید از آن تجاوز شود.
جنس بدنه
امروزه بیشتر از:
- GRP (Glass Reinforced Plastic)
- FRP (Fiber Reinforced Plastic)
استفاده میشود.
مزایا:
- مقاومت در برابر خوردگی
- وزن مناسب
- استحکام بالا
- نیاز کمتر به نگهداری نسبت به فلز
موتور Lifeboat
معمولاً:
- دیزل
- خنکشونده
- دارای استارت مستقل
ویژگیها:
- قابلیت روشن شدن سریع
- قابلیت کار در شرایط اضطراری
- مصرف سوخت مناسب
- قابلیت حرکت در آب متلاطم
سیستم فرمان
اجزا:
- Rudder
- Steering Wheel یا Tiller
- Linkage System
هدف:
کنترل مسیر حرکت قایق.
سیستم خودراستشونده (Self-Righting)
در برخی طراحیها، اگر قایق واژگون شود، شکل بدنه و توزیع وزن بهگونهای است که بتواند به وضعیت عادی بازگردد. این ویژگی بسته به نوع قایق و استاندارد طراحی متفاوت است و در همه قایقها وجود ندارد.
تجهیزات داخل Lifeboat
مطابق الزامات SOLAS و LSA Code، معمولاً تجهیزات زیر در قایق نجات وجود دارد:
آب آشامیدنی اضطراری
برای هر نفر مقدار مشخصی آب بستهبندیشده.
جیره غذایی
غذای پرانرژی با ماندگاری بالا که برای شرایط اضطراری طراحی شده است.
First Aid Kit
شامل تجهیزات اولیه کمکهای اولیه.
Thermal Protective Aid (TPA)
برای کاهش اتلاف حرارت بدن در شرایط سرد.
Sea Anchor
نوعی لنگر پارچهای که سرعت رانش قایق را کاهش داده و پایداری آن را در امواج افزایش میدهد.
Paddles
پاروهای اضطراری در صورت از کار افتادن موتور.
Bailer
وسیلهای برای خارج کردن آب جمعشده داخل قایق.
Bucket
سطل چندمنظوره برای تخلیه آب یا استفادههای اضطراری.
Knife
چاقوی ایمنی برای بریدن طنابها در شرایط اضطراری.
Tool Kit
ابزارهای ساده جهت تعمیرات اولیه.
Fishing Kit
برای افزایش شانس بقا در شرایط طولانیمدت.
Repair Kit
برای رفع آسیبهای جزئی قایق.
Signal Mirror
آینه علامتدهی برای جلب توجه هواگردها و شناورها.
Whistle
برای ارسال علائم صوتی.
Waterproof Flashlight
چراغقوه ضدآب.
Compass
قطبنما برای ناوبری اولیه.
Lifesaving Signals Card
کارت حاوی علائم بینالمللی درخواست کمک و ارتباط با واحدهای امدادی.
تجهیزات ارتباطی
بسته به نوع شناور و قایق ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- VHF Survival Craft Radio
- SART
- EPIRB (در محلهای مشخص و طبق طراحی سامانه)
- تجهیزات مخابراتی اضطراری
روش سوار شدن
در شرایط عادی:
- مراجعه به Muster Station
- پوشیدن Life Jacket
- دریافت دستور فرمانده
- سوار شدن منظم
- بستن کمربند ایمنی
- آمادهسازی برای آباندازی
اشتباهات رایج
- حمل بار اضافی
- سوار شدن بیش از ظرفیت
- باز کردن تجهیزات اضطراری بدون نیاز
- روشن کردن موتور قبل از قرارگیری مناسب در آب
- نبستن کمربند ایمنی
استانداردهای مرتبط
- SOLAS Chapter III
- LSA Code
- IMO Resolution MSC.81(70) (آزمون تجهیزات نجات)
- STCW Convention (آموزش خدمه)
- الزامات مؤسسات ردهبندی مانند DNV، ABS، Lloyd’s Register، Bureau Veritas
نکته مهندسی (Engineering Insight)
قایق نجات فقط برای ترک کشتی طراحی نشده است؛ بلکه باید بتواند برای مدت کافی محیطی ایمن برای بقای سرنشینان فراهم کند. به همین دلیل، طراحی آن تنها بر اساس شناوری انجام نمیشود، بلکه عواملی مانند پایداری، مقاومت در برابر آتش و ضربه، حفاظت در برابر شرایط جوی، قابلیت رانش، دسترسی به تجهیزات بقا و سهولت بازیابی توسط تیمهای امداد نیز در نظر گرفته میشود.
خدمات ژیان اخگر آریا
- مشاوره انتخاب تجهیزات LSA مطابق SOLAS و LSA Code
- تهیه مشخصات فنی قایقهای نجات و تجهیزات جانبی
- ارزیابی سامانههای آباندازی و بازیابی
- آموزش تجهیزات بقا و تخلیه اضطراری
- مشاوره پروژههای Offshore، بنادر و شناورهای تجاری